Zmiany w ustawie o Państwowej Inspekcji Pracy – co się zmienia?
W dniu 2 kwietnia 2026 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej podpisał ustawę z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (dalej jako: Ustawa). Nowelizacja ta wchodzi w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia w Dzienniku Ustaw – najprawdopodobniej zatem w czerwcu 2026 r.
Jednocześnie Prezydent skierował ustawę do oceny następczej Trybunału Konstytucyjnego (dalej jako: TK) – co nie wstrzymuje jednak wejścia ustawy w życie po upływie wyznaczonego vacatio legis. Zastrzeżenia podnoszone przez Prezydenta dotyczą przede wszystkim szerokich uprawnień przyznanych Państwowej Inspekcji Pracy (dalej jako: PIP) wobec przedsiębiorców oraz braku pełnego dialogu społecznego na etapie legislacyjnym.
Celem nowelizacji ma być przede wszystkim skuteczniejsze egzekwowanie już obowiązujących przepisów Kodeksu pracy i ograniczenie zjawiska pozornych umów cywilnoprawnych (umowy zlecenie, o dzieło) oraz samozatrudnienia (B2B), które pozbawia zleceniobiorców ochrony pracowniczej.
Ustawa nie zmienia definicji stosunku pracy wynikającej z art. 22 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dalej jako: KP), lecz wyposaża PIP w nowe, w założeniu efektywne narzędzia kontroli.
-
Najważniejsza zmiana – możliwość stwierdzenia istnienia stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej
Najdalej idącym rozwiązaniem jest przyznanie okręgowym inspektorom pracy uprawnienia do wydawania decyzji administracyjnej stwierdzającej istnienie stosunku pracy w sytuacjach, gdy strony formalnie zawarły umowę cywilnoprawną, podczas gdy w rzeczywistości praca jest świadczona w warunkach typowych dla stosunku pracy (tj. określonych w art. 22 § 1 KP).
Procedura ta przebiega w kilku etapach i w założeniu ustawodawcy ma chronić interesy obu stron:
- W pierwszej kolejności inspektor pracy wydaje polecenie usunięcia naruszeń (np. zawarcia umowy o pracę);
- Dopiero w razie niewykonania polecenia okręgowy inspektor pracy może wydać decyzję przekształcającą umowę cywilnoprawną w umowę o pracę.
- Decyzja będzie wywoływać skutki prawne od dnia jej wydania (= data nawiązania stosunku pracy), natomiast stanie się wymagalna dopiero po upływie terminu na złożenie odwołania lub uprawomocnieniu się wyroku sądu pracy;
- Pracodawca i pracownik mają prawo odwołania do sądu pracy, a odwołanie wstrzymuje wykonanie decyzji na czas trwania postępowania;
- Na czas postępowania sądowego możliwe jest udzielenie zabezpieczenia roszczenia, w okresie objętym zabezpieczeniem umowa może być zmieniana, wypowiadana lub rozwiązywana wyłącznie na zasadach właściwych dla prawa pracy.
Konsekwencje dla pracodawcy wynikające z wydania przez PIP decyzji:
- Pracodawca będzie zobowiązany do przeprowadzenia pełnej procedury zatrudnienia osoby, której dotyczy decyzja tj. skierowania na badania medycyny pracy, zapewnienia szkolenia BHP, przygotowania dokumentów pracowniczych, zgłoszenia do ZUS, naliczania składek, obsługi PPK, rozliczenia podatku.
PIP zachowuje także możliwość wystąpienia z powództwem do sądu o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy zamiast wydawania decyzji administracyjnej.
-
Interpretacje indywidualne Głównego Inspektora Pracy – nowe narzędzie prewencyjne
Pracodawcy i inne podmioty wymienione w art. 13 pkt 1 – 6 ustawy o PIP (m.in. podmioty świadczące usługi pośrednictwa pracy oraz pracy tymczasowej), zyskują możliwość wystąpienia do PIP z wnioskiem o wydanie interpretacji indywidualnej. Główny Inspektor Pracy oceni wówczas, czy opisany we wniosku stosunek prawny stanowi stosunek pracy.
Kluczowe zasady:
- Opłata: 40 zł (za każdy odrębny stan faktyczny).
- Termin wydania: 30 dni od otrzymania kompletnego wniosku.
- Interpretacja nie jest wiążąca dla wnioskodawcy, z tym że wnioskodawca nie może być obciążony sankcjami administracyjnymi, finansowymi lub karami w zakresie, w jakim zastosował się do uzyskanej interpretacji indywidualnej.
- Interpretacja jest wiążąca dla organów PIP.
- Interpretacja jest publikowana w Biuletynie Informacji Publicznej (po anonimizacji danych).
- Interpretacji nie wydaje się, jeżeli w sprawie toczy się już postępowanie kontrolne PIP lub ZUS.
- Uzyskanie interpretacji indywidualnej nie wyklucza przeprowadzenia kontroli przez PIP.
-
Kontrole zdalne i elektronizacja postępowania
Ustawa poszerza możliwości prowadzenia kontroli m.in. poprzez:
- możliwość przeprowadzania kontroli lub poszczególnych czynności w sposób zdalny (środki komunikacji elektronicznej lub operator pocztowy);
- uprawnienie do żądania transmisji online (w uzasadnionych przypadkach);
- pełną elektronizację dokumentowania czynności kontrolnych (wciąż możliwa jest forma pisemna, jednak dopuszcza się również elektroniczną).
W założeniu ustawodawcy ma to na celu usprawnienie kontroli i zmniejszenie stopnia uciążliwości dla przedsiębiorców, przy jednoczesnym zwiększeniu ich skuteczności.
-
Szersza współpraca i wymiana informacji między PIP, ZUS i KAS
Nowelizacja przewiduje ściślejszą współpracę między organami. PIP, Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Krajowa Administracja Skarbowa będą mogły wymieniać dane uzyskane w toku kontroli oraz informacje niezbędne do analizy ryzyka naruszeń prawa pracy, podatkowego i ubezpieczeniowego. Efektem ma być większa spójność działań kontrolnych i wyższa wykrywalność nieprawidłowości.
-
Podwyższenie kar
W Kodeksie pracy podniesiono wysokości grzywien za wykroczenia przeciwko prawom pracownika w następujący sposób:
- dotychczas zastrzeżony w art. 281 § 2 oraz 282 § 1 KP przedział od 1000 zł do 30 000 zł, zastępuje się przedziałem: od 2 000 zł do 60 000 zł,
- dotychczas zastrzeżony w art. 282 § 3 KP przedział z 1500 zł do 45 000 zł, zastępuje się przedziałem: od 3 000 zł do 90 000 zł.
-
Abolicja
Ustawa przewiduje 12-miesięczną abolicję. Jeśli podmiot, który przed wejściem w życie Ustawy zawarł umowę cywilnoprawną mimo cech charakterystycznych dla stosunku pracy, w ciągu 12 miesięcy od wejścia w życie ustawy dobrowolnie doprowadzi łączący go z takim zleceniobiorcom stosunek prawny do zgodności z przepisami prawa pracy (np. przekształci umowę cywilnoprawną w umowę o pracę) – nie poniesie odpowiedzialności za wcześniejsze naruszenia polegające na nieprawidłowym stosowaniu umów cywilnoprawnych wynikających z art. 281 § 1 pkt 1 KP.
Co to oznacza dla przedsiębiorców?
Nowe przepisy istotnie zwiększają ryzyko zakwestionowania modeli współpracy opartych na umowach cywilnoprawnych oraz B2B. Dlatego zalecane jest przeprowadzenie przeglądu obowiązujących umów i procedur wewnętrznych pod kątem rzeczywistego charakteru prawnego tych współprac, obejmującego w szczególności analizę:
- Stopnia podporządkowania pracowniczego;
- Samodzielności organizacyjnej, w tym sposobu organizacji czasu pracy i miejsca jej wykonywania,
- Możliwości powierzenia pracy osobom trzecim,
- Odpowiedzialności za rezultat,
- Zakresu ryzyka gospodarczego.
Uzupełnieniem zmian wprowadzanych na mocy Ustawy jest 12-miesięczna abolicja, która pozwala uniknąć odpowiedzialności z art. 281 § 1 pkt 1 KP. Podmioty, które przed wejściem w życie Ustawy zawarły umowę cywilnoprawną mimo cech stosunku pracy, mogą w tym okresie dobrowolnie dostosować model współpracy do wymogów prawa pracy.
W praktyce okres ten może więc zostać wykorzystany na uporządkowanie modeli współpracy odpowiednio poprzez ich dostosowanie do wymogów właściwych dla modelu cywilnoprawnego/B2B, lub zmianę formy zatrudnienia tam, gdzie charakter współpracy w rzeczywistości odpowiada stosunkowi pracy.
Podsumowanie
Nowelizacja ustawy o PIP stanowi jedną z najważniejszych reform systemu kontroli rynku pracy w ostatnich latach. Wprowadza mechanizmy egzekwowania zasad zatrudnienia pracowniczego, jednocześnie w założeniu ustawodawcy oferując pracodawcom narzędzia prewencyjne w postaci interpretacji indywidualnych oraz czasu na dostosowanie istniejących modeli współpracy.
W razie jakichkolwiek pytań zachęcamy do kontaktu z naszą kancelarią pod adresem mailowym oraz numerem telefonu +48 12 311 04 42.